NEW ROSARY SONATAS by TABAKIERNIK Toggle

 

 

P A R T E P R I M A

SONATA #1 „Domini Jesu Christi incarnatio“

SONATA #2 „Domini Jesu Christi gestatio ad beatam Elisabeth“

SONATA #3 „Domini Jesu Christi nativitas“

SONATA #4 „Domini Jesu Christi presentatio in templo“

SONATA #5 „Domini Jesu Christi duodennis inventio in medio doctorum“

P A R T E S E C U N D A

SONATA #6 „Baptisma in fiumine Iordano“

SONATA #7 „Revelatio sui ipsius nuptias Cananenses“

SONATA #8 „Regni Deo proclamatio simul cum invit. ad conversionem“

SONATA #9 „Transfiguratio“

SONATA #10 „Eucharistiae institutio“

P A R T E T E R T I A

SONATA #11 „Domini Jesu Christi sudor sanguineus in horto“

SONATA #12 „Domini Jesu Christi flagellatio“

SONATA #13 „Domini Jesu Christi spinea coronatio“

SONATA #14 „Domini Jesu Christi dolores deferentis crucem ad Calvariae montem“

SONATA #15 „Domini Jesu Christi in cruce suspensio et mors“

P A R T E Q U A R T A

SONATA #16 „Domini Jesu Christi a mortuis resurrectio“

SONATA #17 „Domini Jesu Christi in caelum ascensio“

SONATA #18 „Domini Jesu Christi a Patre omnipotente mitteas Spiritum Sanctum in Apostolos“

SONATA #19 „B. Mariae Virginis assumpto in caelum“

SONATA #20 „Beata Mariae Virginis in caelis coronatio“

SONATA #21 Passacaglia „Ad maiorem Dei gloriam#

DOKUMENTACJA PROCESU PRZYGOTOWANIA DZIEŁA

Przedmiotem przedsięwzięcia było przygotowanie współczesnego, nowatorskiego dzieła Piotra Tabakiernika – cyklu 21 Sonat na skrzypce z towarzyszeniem Basso Continuo zatytułowanego “NOVAE SONATAE ROSARII” (2020) skomponowane z myślą o Jolancie Sosnowskiej. Zamierzeniem było osiągnięcie gotowości artystycznej do prawykonania 21 Sonat i ich przyszłego wykonywania na scenach światowych, a także późniejszej rejestracji na krążku plytowym (DVD lub CD) w roku 2022.

Wnikliwa kilkumiesięczna praca w ramach stypendium twórczego pozwoliła zdobyć umiejętności i doświadczenie oraz przygotować nowy, niezwykle oryginalny, nieznany nikomu i obiecujący repertuar: obszerne dzieło Piotra Tabakiernika zatytułowane NOVAE SONATAE ROSARII składające się z dwudziestujeden utworów-miniatur. Długość poszczególnych kompozycji waha się od kilku do kilkunastu minut. Jest to jedyne – jak dotychczas dzieło historii literatury skrzypcowej, które wymaga wykonania na dziewiętnastu różniących się od siebie instrumentach, a także jedyne dzieło 21 częściowe o charakterze programowym napisane w ostatnich kilkuset lat na skrzypce.

Cykl NOVAE SONATAE ROSARII Piotra Tabakiernika został pomyślany jako nawiązanie do tradycji wieków poprzednich. Stąd umyślne połączenie oczywistych elementó współczesności (nowe kompozycje, nowe techniki, nowe harmonie, nowe instrumenty) i elementów epok wcześniejszych (motywy gregoriańskie, struny jelitowe, granie bez podbródka oraz bez szyny-podpórki, za pomocą smyczka barokowego). Strój skrzypiec i temperament do przyszłych wykonań, tak i więc do cwiczenia, a także analogicznie do nagrania dokumentacji wykonania zaplanowany został (jak w muzyce dawnej) na 415Hz dla „a” razkreślnego.

Przez kolejne miesiące pracy nad utworami Piotra Tabakiernika stypendystka zmierzyła się z następującymi problemami: zapis tabulatorowy (19 skordatur), zróżnicowane i eksperymentalne techniki prawej i lewej ręki oraz kreacja dzieła, która przypada pierwszemu wykonawcy – a takim jest stypendystka. Do technik prawej i lewej ręki należy zaliczyć: grę sul ponticello, pizzicato lewej i prawej ręki, ekstremalne zmiany afektów i dynamiki. Wiele z tych technik nakładało się na siebie i współistniało dla pogłębienia emocjonalnego wyrazu w utworze. Były to: jednoczesna gra pizzicato lewej ręki i flażoletu innym palcem na sąsiedniej strunie przy równoczesnym łączeniu w prawej ręce efektu tremollando z wymiennym sul ponticello lub flautando w prawej, a także wykonywanie wielkokrotnych flażoletów tej samej wysokości dźwięku po sobie na różnych strunach w szybkim tempie.

Praca nad utworami wymagała ponad to wyjątkowego, ponad przeciętnego zaangażowania umiejętności słuchowych. Niemal każda Sonata bowiem zawiera pochody dźwiękowe w mikrotonach, a gra w półflażoletach, dźwięki szumowe, nietypowe flażolety z wykorzystaniem dalekich harmonicznych są po prostu językiem kompozytora.

Najbardziej złożonym i chyba największym wyzwaniem przy przygotowaniu tego nowego, nieznanego jeszcze żadnemu wykonawcy repertuaru było sprostanie odczytania zapisu SKORDATUR. Skordatura – to metoda stosowana w grze na instrumentach strunowych polegająca na przestrojeniu strun instrumentu, dzięki czemu można osiągnąć szczególnie wirtuozowskie efekty, zwłaszcza w grze akordowej i polifonicznej. Wymaga to ogromnej koncentracji i umiejętności skupienia się w grze jedynie na wysokościach dźwięków, które słyszy ucho, a nie na pracy i czynnościach lewej ręki jakiej oczekuje umysł.

Piotr Tabakiernik powrócił do praktyki wieków poprzednich i zaproponował zapis 19 z 21 swoich Sonat Różańcowych w unikatowej, popularnej w baroku, a niepraktykowanej obecnie notacji.

Oto przestrojenia dla poszczególnych Sonat z cyklu NOVAE SONATAE ROSARII P. Tabakiernika:

Nr I – Standartowo (G D A E )

Nr II – A D Fis H,

III – G Cis A Es,

IV – H D G E,

V – G B G E,

VI – F C As Es,

VII – G D G D,

VIII – G A G A,

IX – G A F E,

X – G C A F,

XI – A C A C,

XII – Gis D A Es,

XIII – G F Ges Es,

XIV – G Es D As,

XV – C G D G,

XVI – G C A H,

XVII – G D G E,

XVIII – A E A E,

XIX – A E Gis H,

XX – B Es B D,

XXI – Standartowo (G D A E).

 

Materiał 21 Sonat opanowywany był przez stypendystkę na mistrzowskich skrzypcach z warsztatu p. Mariusza Kasprzaka, wykonanych przez niego w latach 2014-2020. Skrzypce zostały do tego projektu specjalnie przez lutnika dobrane i przygotowane. Niektóre nawet pod ten projekt, z woli lutnika, zbudowane. Na życzenie kompozytora Piotra Tabakiernika zostały założone struny jelitowe – zakupione specjalnie pod każdy z dwudziestu instrumentów, pod każdą skordaturę. W sumie było to 80 strun. Tylko w jednym instrumencie (w Sonacie XIX) użyte zostały dwie dolne struny metalowe srebrne bez trzonu jelitowego (decyzja skrzypaczki). Za każdym razem starano się dostosować każdy zbudowany przez M. Kacprzaka instrument do charakteru kolejnych Sonat i ich wyzwań technicznych oraz – co najważniejsze – do wymowy i afektów zawartych w Sonatach. Ponieważ lutnik udostępniał swoje własne instrumenty oraz znał ich specyfikę, mógł odpowiedzieć na potrzeby wykonawczyni i przekazać jej do dyspozycji skrzypce barwowo odpowiadające charakterowi poszczególnej sonaty. W trakcie przygotowań pojawiła się kwestia grubości strun. Każdy instrument ogólnie, nawet przy standartowym stroju, potrzebuje indywidualnego napięcia strun. Istnieją instrumenty, które potrzebują grubszych strun z większym napięciem. Istnieją też i takie, które wymagają delikatniejszego naciągu i cieńszych strun jelitowych. Lutnik Mariusz Kacprzak wykonywał swoje instrumenty latami, pod różne napięcia. Jego instrumenty są bardzo zróżnicowane, co jest efektem jego artystycznych eksperymentów. Ogólnie struny użyte do skrzypiec w kompozycjach Tabakiernika to struny Oliv, Gamut, Aquila, Dlugolecki, Tricolore i Toro. Umożliwiło to osiągnięcie wspaniałego, zupełnie zróżnocowanie brzmienia, dobranego starannie pod charakter konkretnej Sonaty. Instrumenty musiały się bowiem z założenia różnić, tak jak różnią się od siebie utwory i ich skordatury.

W prototypie – w Sonatach Różańcowych Heinricha Bibera – skordatury są mniej skomplikowane. U Tabakiernika przestrojenia są ekstremalne, powodują różnice w barwach i w brzmieniu następujących po sobie strun. Jest to związane z szeregiem harmonicznym i alikwotami, a także efektami obrazującymi sceny z tajmnic różańcowych – np. W Sonacie XII „Biczowanie Jezusa Chrystusa” (brutalnie grane akordy w różnych kierunkach, po pustych przestrojonych strunach) lub XIII „Cierniem ukoronowanie” (zobrazowanie bólu poprzez długie dźwięki – przenikliwe wysokie flażolety).

Jeśli chodzi o konieczność użycia w Sonatach tylu osobnych instrumentów to niech wyjaśnieniem będą omówione tu praktyczne aspekty.

  1. Dobór strun.

Dla przykładu, tylko najniższa struna w skordaturze w Sonacie IV to dźwięk h małe, w Sonacie XV to c wielkie. Tu występuje różnica septymy wielkiej. Taka ekstremalne stroje wymagają różnych strun i różnych instrumentów.

  1. Stabilność intonacyjna.

Nawet mniej ekstremalne skordatury wymagają oddzielnego naciągu gdyż przestrajanie strun w ramach nawet dwóch skordatur powoduje niestabilność intonacyjną. Polega to na tym, iż skrzypce „nie trzymają stroju”, szukają poprzednich wysokości i praktycznie permamentnie, co kilka minut należałoby je stroić – „nawracać”. Strój w skrzypcach o strunach jelitowych po założeniu stabilizuje się około 2 tygodnie. Przez ten czas trzeba każdy instrument codziennie stroić na jedną wybraną konkretnie skordaturę, aż „zapamięta” on właściwe, oczekiwane wysokości (naprężenie strun).

 

Jak łatwo zauważyć praca nad NOVAE SONATAE ROSARII stawia ogromne, różnorakie wyzwania. Jest nim właśnie także nabycie umiejętnosci wydobycia dźwieku na strunach jelitowych o róźnym naprężeniu oraz wykonywanie na nich flażoletow, dalekich haromonicznych i ćwierctonów, także w glissandach.

W swoim dziele Piotr Tabakiernik postawił ponadto inne, zupełnie nowe wyzwania skrzypkowi. Wyjątkowym zadaniem okazało się opanowanie techniki pizzicato prawej ręki w Sonacie XIX, ktora napisana jest w szarpanej technice gitarowej, która ze względu na wypukły podstawek skrzypiec jest niemal niemozliwa do opanowania.

Dla prawej ręki wymagajacym jest ponadto granie akordow bez ich łamania, luźno napiętym smyczkiem – jak na gambie. Dodatkowo wszelkie rodzaje bariolage, tzw.vibrata smyczkowego i akordów łamanych w różnoraki sposób w połączeniu ze skomplikowanymi chwytami lewej ręki stanowią czasochłonne wyzwanie przy pracy.

Omówione powyżej zagadnienia są minimalną częścią złożonych aspektów wykonawczych, zamierzonych przez Kompozytora.

Podczas pracy nad repertuarem, Jolanta Sosnowska otrzymywała regularnie uwagi od kompozytora uwagi do dalszej pracy. Podczas tych konsultacji Tabakiernik wnikliwie analizował podsyłane mu nagrania, wspierał skrzypaczkę, a także naniósł wiele ulepszeń w zapisie swoich utworów, które w przyszłości ułatwią odczytanie nut kolejnym wykonawcom.

Po opanowaniu wzmagających i nietypowych zagadnień i wyzwań technicznych stypendystka osiagnieta płynność i biegłość w wykonywaniu NOVAE SONATAE ROSARII, która to swoboda techniczna umożliwiła jej pracę nad głębią wyrazu w slużbie wyrazowości i narracji wszechobecnej i nadrzędnej w dziele Tabakiernika.

W nagraniu dokumentującym, które załączone jest na do tego sprawozdania pendrivie, gościnnie wziął udział organista i śpiewak z Wienia – p. Tomasz Piętak. Akompaniował on skrzypaczce realizując (jednoosobowo) partie basso continuo przewidziane oryginalnie dla wielu różnych instrumentów. Akompaniament nie był konieczny przy nagraniu efektów pracy stypendystki (stypendium przyznane było skrzypaczce), był jednak stypendysce potrzebny aby optymalnie pochylić się nad interpretacją w odniesieniu do harmonii ogólnej, określonej przez kompozytora.

Dokumentacja nagrania dwudziestu Sonat z akompaniamentem zrealizowana byla partiami w kościele pw. Maria Mutter der Gnaden przy ul. Heiligenstädter Str. 101 w Wiedniu. Nagranie solo (Sonata #21) dokonała stypendystka w domu.

jolantasosnowska.com